Rekabetçi teknoloji yönetimi ve dijital ustalar

Rekabetin getirdiği yarışta yerini alabilmek, maliyetlerle baş edebilmek, değişen tüketici taleplerini karşılayabilmek için; şirket ürün ve hizmetlerinin gerektirdiği teknolojileri transfer etmek ve geliştirmek iş dünyasının dayattığı gerçeklerindendir.

A+ A-

Dr. M. Raci HOŞGÖR (Üst Yönetim Danışmanı)

Ülkelerin gelir düzeyleri, verimlilik ve üretkenlikleriyle yakından ilişkilidir. Verimlilik ve üretkenlik iyi anlaşılması ve ölçülmesi gereken olgular olarak önemli bir yere sahip; çünkü ‘milli gelir’in önemli belirleyici unsurları arasında yer alıyor. Makro ekonomik göstergelerin babası olan ‘milli gelir’; ülke içinde oluşturulan katma değerin toplamıdır. Milli gelir nasıl artar? Bu soru önümüzde duruyor. Devamında şu soru geliyor: Üretim artışı nasıl sağlanacak? Bu noktada bir yanıt olarak teknolojinin öne çıktığını görüyoruz. Bir ülkede teknoloji kullanımı arttıkça (kişilerin üretimi de yükseleceğinden), ister istemez kazançları da artar. Ülkelerin gelişmişlik düzeyleri teknoloji kullanımıyla çok yakından ilgilidir.

Teknoloji; kritik süreçler arasında bağlantıyı kurar
Kurumlar piyasada var olabilmek, amaçlarını en iyi bir şekilde gerçekleştirebilmek için yaşamsal önemli teknolojilere ihtiyaç duyarlar. Rekabetin getirdiği yarışta yerini almak, maliyetlerle baş edebilmek, değişen tüketici taleplerini karşılamak için; şirket ürün ve hizmetlerinin gerektirdiği teknolojileri transfer etmek, geliştirmek iş dünyasının dayattığı gerçeklerindendir. Teknoloji; kritik süreçler arasında bilgi akışını ve bağlantıyı kuran, kurumun ticari ve teknolojik işlevlerinin yürütülmesinde hızlandırıcı bir kaynaktır. Çin ve Hindistan gibi ülkelerin ucuz üretimleri karşısında, gelişmiş batı endüstri ülkeleri üretim yöntemlerini geliştirerek çok verimli düzeye getirmişlerdir. Günümüzde teknoloji, gelişmiş ülkelerin zenginlik kaynağına dönüşmüştür.

Teknoloji, üretimde kullanıldığından bir araçtır
Teknoloji, bilimsel bilginin hizmette ve üretimde kullanılmasıdır. Teknoloji, üretimde kullanıldığından bir araçtır; aynı zamanda da bir üründür. İnsanın bilgisiyle donanmış olarak üretilen teknoloji; satılan ve gelir elde edilen bir üründür. İşgörenlerin verimini yükseltir. Bilindiği gibi, verimli çalışanlar iş sahiplerinin gözünde daha değerlidir. Teknoloji çıktıyı artıran bir çarpan olduğundan değer yaratan modelleri etkiler. Yakın gelecekte rutin işlerde teknolojinin yoğun kullanımı nedeniyle hızlı bir şekilde bazı insanlar devre dışı kalmaya başlayacaklardır. Yerlerini android üreten androidlere bırakacaklar. Ancak, gelişen makina gücüne paralel olarak insani girdilerin değeri de artacaktır. Teknoloji yalnızca başarıyı hızlandıran bir araçtır. En büyük katma değer; kilit insanlar ve becerileri sayesinde kazanılır. Yeni iş alanlarının ve mesleklerin hızla ortaya çıkması gündemde en çok yer tutan konular arasındadır. Elbette eğitim de buna göre şekillenecektir. Dikkatle bakıldığında, teknolojiyi iyi kullanan ve üreten şirketlerin bilim ve uygulamaları ile ilgili çalışmalara önemli kaynak ayırdıkları hemen görülecektir.Doğru teknolojileri şirkete taşımanın beş aşaması:
Doğru teknolojilerin şirkete taşınmasının, stratejilere destek için önemi yüksektir. Şirketlerin teknolojik stratejisinin şekillendirilmesi organizasyonun operasyonel faaliyetleriyle eşgüdüm içinde olabilmesi için beş aşama gerekmektedir. Bunlar; (bir) kritik teknolojinin tanımlanması, (iki) iş modeliyle, stratejisiyle uyumlu teknolojinin seçimi, (üç) teknoloji edinme uygulaması (satınalma, işbirliğiyle teknoloji geliştirme kapsamında insan kıymeti, finansman vb. operasyonel faaliyetler), (dört) sahip olunan teknolojinin ticarileştirilmesi adımları, (beş) elde edilen söz konusu teknolojinin nimetlerini ve değerlerini koruma aşaması. Bu aşamaların titizlikle anlaşılması, üzerinde çalışılması ve bir bütünlük içinde ele alınması, teknolojinin verimliliğinin ve üretkenliğin artışını sağlayacak şekilde edinilmesi için gereklidir.

Kritik teknolojiler üstün teknolojilerdir
Teknolojik gelişmeler sonrasında yaşamın kendisinin teknolojik kapasitesinin varlığı, doğanın bize sunduklarının benzerlerini üretebileceğimiz ortamı sağladı. Kaynağını eko sistemden alan bir üretimin yaşam bulduğu tasarım ve mühendislik harikaları günümüzde sürpriz değil. Artık üretildiği kökenine (toprağa, suya vb.) geri dönüşümü olanaklı teknolojilerin yaygınlaşacağı bir döneme giriyoruz. Sürdürülebilirlik konusuna verilen önem ve teknoloji üreten teknolojilere yapılan tüm yatırımlar, teknolojinin ağırlığını daha fazla artırıyor. Rekabet dünyasında etkisi yüksek ürün ve hizmetlere yerleştirilmiş kritik teknolojiler üstün teknolojilerdir. Ana ve yıldız sektörleri daha da güçlü hale getirirler. Denenen ve başarılı olma olasılıkları dolayısıyla yüksek rekabet etkileri olacak teknolojiler geliştirilmekte olan teknolojilerdir. Rekabet etkileri henüz bilinmeyen araştırma aşamalarındaki teknolojiler de yeni ortaya çıkan teknolojilerdir. Teknolojik swot analizi olarak bilinmesi gereken teknolojik istihbarat, bilgilerin anlık değerlendirilmeleri (teknolojik fırsat ve tehditlerin farkındalığı) ve doğru kararlarla eyleme geçmek açısından kilit önemdedir.

Teknoloji yaşam döngüsü ve yönetimi
Bir işi iyi yapabilme yetisi (teknolojiyi iyi kullanma vb.), eylemleri yerine getirebilme becerisi yetenek yönetimidir. Teknolojik yetenekler ise, görevlerin yetkin bir şekilde yerine getirilmesinde boşluk, hata ve gecikme oluşturulmaması için koordinasyonu, geribildirimi sağlayan (mevcut tüm faaliyetlerin bir sistem bütünlüğü içinde akışını, düzenini sağlayan) entegre dinamik ve işlemsel yeteneklerdir. Bir kurumun teknolojik yeteneklerinin işlemsel ve kritik hedefleri arzulanan bir şekilde gerçekleştirmek üzere yönetilmesine ‘teknoloji yönetimi’ denir. En yalın şekliyle teknoloji yaşam döngüsü; kuluçka, yükseliş ve olgunluk olmak üzere üç aşamadan oluşur. Rekabetçi konumdaki kurumlarda teknoloji yönetimi (daha çok teknolojiyi tanımlama ve seçme aşamalarında) değerlendirme araçları ve teknikleri şunlardır:
⦁ Makro-mikro ekonomik analiz: Şirketin bağımlı olduğu döviz kuru, enerji, işçilik, teknoloji, hammadde, girdi lojistik maliyetleri, mini yapısal reformlar, belli kalite standartlarını sağlama çabaları gibi şirketin üzerindeki (yükler) etkiler analizi, ürün analizi, swot analizi, öneriler.
⦁ Makro ve mikro risk analizi: Şirketin yüz yüze olduğu risklerin şiddetleri, değerlendirmeleri, olasılıklı risk değerleme, risk tabanlı karar ağaçları, çevre, sağlık, güvenlik (görevi kötüye kullanma, hackerlara karşı, jeopolitik), hukuksal risk değerlemesi.
⦁ Pazar piyasa analizi: Araştırmalar, anketler, örneğin Türkiye’nin dijital ekonomiye dönüşümünde kat edilen mesafe, sabit pazar payı (CMS) analizi.
⦁ Stratejik bilgi yönetimi; hackerların kurumun bilgi yönetim sistemlerine karşı atakları, trafik yoğunluğu yaratarak işlerin ve işlemlerin yavaşlatılması, internet, elektronik veri tabanı, patent araştırmaları.
⦁ Sistem analizi: Proje yönetim teknikleri, teknoloji portföyü analizi, sistem optimizasyon teknikleri
⦁ Teknik verimlilik analizi: Ergonomi çalışmaları, istatistiksel analiz, araştırmalar, anketler.
⦁ Karar analizi: Analitik hiyerarşi süreci, çok kriterli karar verme, grup karar verme teknikleri, karar ağaçları, bulanık mantık.
⦁ Teknolojik öngörü: Bağıntılı ve nedensel teknikler, olasılıklı teknikler, senaryo çalışması, olası gelecek (uyumlu, uyumsuz, dengesiz).
⦁ Etki analizi: Çevresel, kültürel, siyasi, toplumsal etki analizi.Çalışmalar özenle yapılmalı
Teknoloji yönetim araçlarını şu şekilde değerlendirerek ilerlemek konuya daha fazla hâkim olmak açısından önemlidir.
1. Patent analizi:
Patent, alanında yenilik içeren icatlara verilir. Patent, sahibine kendisinin izni olmadan bulunan yeniliğin başkaları tarafından belli bir süre kullanılmasını yasaklar. Patent araştırması, bir teknolojinin o sahadaki durumunu değerlendirmek amacıyla yapılır. Bundan farklı olarak patent analizi de, patentlere ilişkin istatiksel bilgilerin belli bir ihtiyaca yanıt veren kullanılabilir (teknolojik rekabet ve teknolojik gelişme yönünden) faydalı bilgiye dönüştürülmesini sağlayan bir araçtır. Patent analizi dört kısımdan oluşur; (bir) patent analizi, (iki) sınıflama, (üç) görselleştirme, (dört) verilerin stratejik karar verme süreçlerine eklenmesi. Patent analizi şirketin güçlü yönlerine rekabetçi bir analizle ışık tutar. Kurumun mevcut patent sayısı, teknolojik gelişme biçimi ögrenilir. Ar-Ge’sinin rakiplerle karşılaştırılması yapılır. Böylece, şirketin iş dünyasında nasıl ve ne hızla yol aldığı görülür.

2. Portföy yönetimi:
Finans sektörüyle büyük bir ivme kazanan portföy yönetimi; şirketlerin yapısal reformlar, verimlilik ve inovasyon çalışmalarına ilgi göstermeleriyle teknoloji alanına da yayılmıştır. Piyasalarda yaşanan oynaklık ve belirsizlik büyük teknoloji devlerini dikkatlerini tehditlerden uzak uygun proje portföylerine çevirtmiştir. Stratejik iş hedefleri doğrultusunda bir araya getirilmiş, geliştirilmekte olan veya pazardaki mevcut ürünler ve hizmetlerdir. Bir veya daha fazla portföyün merkezi bir biçimde yönetilmesidir. Portföy analizi (bir), bireysel proje analizi (iki), en iyi portföy seçimi (üç) portföy düzenleme kısımlarından oluşur. Araçları ise; portföyün risk-ödül dengesi haritası balon diyagramları, teknolojik konum-olgunluk matrisi, değer-başarı olasılığı matrisi, teknolojik verimlilik analizi, teknik ve ekonomik teknoloji analizi, kontrol listeleri vb.’dir.

3. Yol haritası:
Şirket hedeflerinin gerçekleştirilmesinde uyum içinde birlikte yürütülmesi gereken çok çeşitli unsurların üst düzeyde özeti olup; önemli paydaşların bakış açılarının, güçlü ilişkilerin, ortak paydayı içeren görsel ortak bir dilin çerçevesidir. Yol haritasının başarılı olabilmesi bazı faktörlere bağlıdır. Sürecin basitliği, kaynakların yeterliliği, diğer iş süreçleriyle ve araçları arasında ilişki kurmak, doğru sorumluların ve işlevlerin sürece katılımını azamiye çıkarmak, üst yönetimin desteği ve çalışmaları yakından denetlemesi, işletmenin gerçek ihtiyaçlarını, zorunluluklarını göz önünde bulundurmak gibi vb. unsurlardır.

4. S-eğrileri:
Bir olgunun önce yavaş başlayan, hızla büyüyen, sonra eksilmeye veya zayıflamaya başlayan ve en son olarak da düşüşe geçen yaşam döngüsünü ortaya koyarlar. S-eğrisi çizimi ve kullanımı üç kısımdan oluşur. Bunlar; (bir) bir verimlilik metriği üzerinden veri toplamak, (iki) trendi, evrimi görmek ve çizmek, (üç) oluşan eğriyi karar verme amaçlı değerlendirmek.

5. Aşama-geçit süreci:
Proje yönetim aracı olup, yeni ürün geliştirmede kullanılır. Aşama geçit modelinde, bir ürün/süreç/sistemin gelişim süreci, geçitlerle ayrılan aşamalara bölünür. Her geçitte, bir yönetici veya yönetim kurulu olarak gelişme sürecinin nasıl devam edileceği konusunda karar verilir. Her geçit; girdiler, ölçütler ve çıktılar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Girdiler; önceki aşamada oluşan bilgiler ve yapılan analizlerdir. Ölçütle; nitel ve nicel özellikleri ifade ederler. Geçit sayısıyla ilintili olarak değişkenlik gösterirler. Örneğin; finansal ölçütler projenin tamamlanması yakınlaşınca önemleri artar. Çıktılar ise, proje fikri için alınan bazı (devam et, sonlandır ya da beklet türünde) kararlardır. Aşama-geçit süreci, arzulanan sonucu alabilmemiz için gerekli tüm faaliyetleri kapsar. Örneğin; yeni ürün sürecinin en iyi şekilde yürütülmesi, yönetilmesi ve denetlenmesi için birçok ürün yenilik faaliyetlerini içerir. Bunları; ön inceleme, hazırlık amaçlı piyasa ve teknik değerlendirmesi, ayrıntılı piyasa incelemesi pazarlama araştırması, iş/finans analizi, ürün geliştirme, ürünün şirket içinde testi, müşterilerce testi, deneme üretimi, deneme pazarı/deneme satışı, ticarileştirmeden önce iş analizi, üretime başlama ve piyasaya sunma olarak ele alabiliriz.

6. Değer analizi (değer mühendisliği):
Mühendislik aracı olarak geliştirilen bu fonksiyon analizi, zamanla stratejistlerin katkılarıyla stratejik araç şekline dönüştürülmüştür. Bir ürünün, sürecin, hizmetin veya şirketin hedeflerine varmasında gerekli (yönetim kalitesi de dâhil) fonksiyonların değerini yükseltmeye kilitlenen, iyileştirmeleri içeren disiplinler arası bir sorun çözme faaliyetidir. Değer oluşturacak yeniliklerin kaynağını esasen müşteri taleplerine odaklanmak (konumlanmak) oluşturur. Böylece, müşterinin önem sırasına yanıt verme becerisi ve hızı artar. Değer analizi süreci, birbiriyle etkileşim içinde olan altı aşamayla tanımlanır. Bunlar; hazırlık ve istikâmet saptamak, bilgi, fonksiyonlar, çözümler, değer, uygulamadan oluşur. Değer inovasyonu analiz süreci; (bir) değer eğrisi oluşturmak, (iki) yeni değer eğrileri oluşturmak, (üç) bunları test etmeyi kapsayan unsurlardan oluşur.

Dijital ustaların yeri
Dijital ustalar, teknolojiden yüksek faydayı sağlayan birey ve şirketlerdir. Biri dikey, diğeri yatay boyutta bir kare kutucuk yapalım. Dikey boyutta dijital yetkinliği diğer yatay boyutta liderlik yetkinliklerini gösterdiğimiz dört kısma ayıralım. Dikey boyutun üst kısmındaki moda düşkünleri, dijital ustalar (digital masters) alt kısımda ise, yeniler ve muhafazakarlar olsun. Muhafazakarlar; hız yapmayalım, hata da yapmayız diyorlar. Yeniler; teknolojiyi uzaktan izleyenler. Moda düşkünleri, ne olursa olsun iş yaşamımızı dijital sürdürelim diyen liderlik yetkinlikleri az olanlar. Hem liderlik yetkinliği olan, hem de dijital yetkinliği olanlar dijital ustalar. Gelir verimliliği ve kârlılığın diğer gruplara göre yüksek olduğu şirketler. Teknolojiler de; doğarlar, büyürler ve ölürler. Yeni teknoloji eski teknolojiyi kovar. Teknoloji verimliliği konusuna gelirsek; hesaplama yolları şunlardır; teknoloji verimliliği= (bir) (üretim miktarı/makina sayısı), (iki) (üretim miktarı/ makina maliyeti), üç (üretim miktarı/makina saatleri), dört (üretimin parasal tutarı/makina sayısı), beş (üretimin parasal tutarı/makina maliyeti).

Ortak bir bilinç gelişmesi memnuniyet verici; ancak…
Buraya kadar teknoloji yönetimin inceliklerini özet şekilde aktarmaya çalıştım. Ülkemizde, orta gelir tuzağından kurtulmak için teknolojik yatırımları ve teknoloji üretimine yönelik ortamın önünü açacak ortak bir bilinç gelişmesi memnuniyet vericidir. Ancak, gelişmiş ülkeler ‘Sanayi 4.0’ ile yeni bir aşamaya geçtiler. Biz de; dijital teknolojileri üretemezsek tüm bu süreçlerin dışında kalabilir, Türkiye olarak olağan dışı verimlilik kayıpları yaşayabiliriz. Ancak,  finansman sıkıntısı çeken şirketlerimiz için en doğru karar; maliyetleri artırmamak için ihtiyaçları olan ve verimi gerektiği kadar yükselten fiyatı en mâkul sistemi almaktır. En gerekli alanda doğru, çeşitli yeni nesil teknolojinin optimal düzeyde yatırımı, üretimi, optimal maliyetle alınması, ülke içinde doğru (reform) özendirmeler verilerek geliştirilmesi, satılması ve dünya ölçeğinde hizmet vermesi için bazı dost zengin ülkelerinde ortak olduğu global tekno girişimci bankası (teknobank) kurulmalıdır. Böylece, tek merkezden işimize gerçek katkısını somut rakamlar ile kanıtlayan verimli (zeki, çoklu ve katlı zekâlı, akıllı) projeleri bir an önce pratiğe geçirmiş oluruz.

Geleceğe odaklı etkili bir dijital strateji saptanmalı
Ucuz etin yahnisi yavan oluyor ama teknoloji aşkına teknoloji de doğru bir zihniyet değildir. Ülkemizin en büyük problemlerinden biri de, israf derecesine yakın teknolojiye dönük (meraklı) yatırımların varlığı, teknoloji çöplüğüne dönmemize az bir zaman kaldığıdır. Tüm toplumumuzun, sektörlerimizi kuşatacak kapsayıcı ve denetleyici sorumlulukta dijital ekonomi stratejilerini ve politikalarını var eden bir yönetişim modeli ve yapılanması gereklidir. İşletmelerin başarısı; o kurumda çalışan kişilerin verimliliğine, iş süreçlerinde kullanılan teknolojiye ve doğru karar almalarındaki hıza bağlıdır. Dijitalleşmenin yalnızca teknoloji satın alarak değil, geleceğe odaklı etkili bir dijital stratejinin saptanmasıyla gerçekleşeceği bilinmelidir. Aynı zamanda, doğru iş ortakları ve doğru araçlar seçecek iş liderleriyle ve danışmanlarla çalışmak işinizi kolaylaştıracaktır. Yönetim danışmanınız başkanlığında yapılacak bir teknik audit (denetim) derdinize derman olacaktır. İnsanla teknolojiyi uyumlaştırma konusunda yapılacak projeler, şirketinizdeki teknolojik sıçramaları kolaylaştıracak; hatta global teknoloji yönetiminde iyi bir oyuncu olmanızı sağlayacaktır.